ΤΟ ΠΑΛΤΟ και ΤΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΕΝΟΣ ΤΡΕΛΟΥ είναι τα πιο γνωστά, ίσως, έργα του Γκόγκολ στα οποία μέσα από τη ζωή δύο χαμιλόμισθων υπαλλήλων της τσαρικής Ρωσίας του 19ου αι. παρουσιάζεται το κοινωνικό γίγνεσθαι με όλες τις ανισότητές του, ενώ τονίζονται οι επιφανειακές ανθρώπινες σχέσεις, τα αδιέξοδα και το άγχος του ανθρώπου της εποχής απέναντι σε μια κοινωνία που πνίγει ασφυκτικά το άτομο! Ο συγγραφέας απαξιώνει ένα σύστημα που προωθεί τη γραφειοκρατία, ενισχύει την κοινωνική αδικία και "καταβροχθίζει" τον αδύναμο!
Στο ΠΑΛΤΟ, το πρώτο διήγημα, κεντρικός ήρωας είναι ένας ασήμαντος, άκακος, αφοσιωμένος δημόσιος υπάλληλος υπουργείου, ο Ακάκιος Ακακίεβιτς, ο οποίος στην καλύτερη περίπτωση γίνεται αόρατος για τους άλλους, ενώ στη χειρότερη δέχεται τις κοροϊδίες των συναδέλφων του εξαιτίας της εμφάνισής του και κυρίως λόγω του φθαρμένου παλτού του! Όταν ο Ακάκιος αποφασίζει, ύστερα από πολλές στερήσεις, να ράψει ένα καινούργιο παλτό, αλλάζει η εικόνα που έχουν οι άλλοι γι' αυτόν, ενώ ο ίδιος αποκτά έναν αέρα αυτοπεποίθησης έως την ημέρα που τού το κλέβουν! Το παλτό από ένα χρηστικό ρούχο μετατρέπεται σε σύμβολο κοινωνικής καταξίωσης που οδηγεί στην απώλεια της προσωπικής ταυτότητας του ήρωα! Ο συγγραφέας στην προσπάθειά του να μας δείξει ότι η επίγεια δικαιοσύνη είναι ανύπαρκτη μας παρουσιάζει με εντυπωσιακό τρόπο την εκδίκηση του Ακάκιου συνδυάζοντας το μεταφυσικό στοιχείο με τον ρεαλισμό!
Στο ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΕΝΟΣ ΤΡΕΛΟΥ, με τη μορφή ημερολογίου, παρουσιάζεται ο μονόλογος ενός χαμηλόμισθου, κι εδώ, κυβερνητικού υπαλλήλου, του Αυξέντιου Ιβάνοβιτς Ποπρίσσιν, ο οποίος έχει εμμονή με την κοινωνική του θέση, την επαγγελματική του κατάσταση, αλλά και με την κόρη του προϊσταμένου του! Μετά από ένα σύνολο συνεχόμενων αποτυχιών οδηγείται σταδιακά στην τρέλα! Ακούει, λοιπόν, σκυλιά να μιλούν, να διαβάζουν και να γράφουν, ενώ ο ίδιος θεωρεί ότι είναι ο βασιλιάς της Ισπανίας! Κάποια στιγμή η τρέλα μεταφέρεται και στις ημερομηνίες του ημερολογίου που παύουν να μπαίνουν σε λογική σειρά!
Το τέλος είναι πραγματικά σπαρακτικό όπου ο αναγνώστης νομίζει ότι ακούει την κραυγή απελπισίας του ήρωα και συνειδητοποιεί το μέγεθος της μοναξιάς του, ενώ γενικά δυσκολεύεται να διακρίνει τα όρια μεταξύ λογικής και τρέλας!
Και στα δύο διηγήματα πλεονάζει το καυστικό χιούμορ, η ειρωνεία, αλλά και η τραγικότητα! Το γλυκόπικρο στοιχείο, αλλά και η ανάμειξη του γελοίου με το υψηλό, σε κάνει να μην ξέρεις αν πρέπει να γελάσεις ή να κλάψεις! Σίγουρα, βέβαια, θα θυμώσεις και θα προβληματιστείς και οπωσδήποτε, κάποια στιγμή, θα τα ξαναδιαβάσεις!